Ermənilərin qırğınları 1905-ci ildə

1905-ci il yanvarın 9-da Peterburqda baş vermiş xalq  hərəkatlarının əks-sədaları Rusiyanın digər böyük sənaye mərkəzlərində hiss olundu. Bu hərəkatlar dalğası həmçinin Qafqazda, o cümlədən Tiflisdə, Batumidə və Bakıda yayıldı. Bakıda başlanmış işçilərin nümayişləri və tətilləri bir sıra neft quyularının yandırması ilə başa çatdı. Bu hadisələrlə paralel olaraq Azərbaycanın türkləri sırasında (bundan sonra türklər) antierməni təbliğat aparılırdı.

Tezliklə türklərin və rusların evlər divarlarında təbaşir ya da kömür ilə ehtiyatlandırma sözləri meydana çıxırdı- “Ya Allah” və “Urus”.

Bakının baş vilayət başçısı Mixayil Nakaşidze həmçinin 1905-ci il erməni qırğınlarının təşkil etməsi işində aktivliklə iştirak etmişdir. Erməniləri qırmaq təbliğatı həmçinin məscidlərdə yayılmağa başladı. Bakı qırğınlarını təşəbbüs edənlər üçün fürsətin yaradılması cəmi vaxt məsələsi idi.

1905-ci il fevralın 6-da Parapetdə erməni kilsəsi yanında bir hadisə baş verir: Babayev adıyla bir türk tapança ilə bir erməni hərbçini yaralayır. Ermənilər Babayevi polisə təhvil verir və onu axtarmağı tələb edirlər, lakin Babayev müqavimət göstərir və tapança atəşləriylə polisin faytonundan enməklə qaçır. Krivaya küçəsi yanında əsəbiləşmiş kültə onu cəzalandırır. Araba üstündə qoyulmuş meyiti türk məhəllələrində dolanırlar, türk əhalisini ermənilərə qarşı qıcıqlandırmaq məsədini daşımaqla.

Bununla bağlı Tiflisdən Bakıya gəlmiş fransalı Jozefi Qubli deyir: “Ev sahibimizin oğlu bir gənc türk idi, bir tapança əlində otağa girdi. “Nə oldu?” sualına o cavab verdi ki, qırğınlarda nə türklər, nə də ermənilərin günahı yoxdur. Özlərinə erməniləri qırmaq əmr etmişlər və bü gün qırmalıdırlar.”

Qırğınlar xəbərdarlığından sonra ermənilərin qəddar qətllləri başlandı. Yalnız o gündə 35 erməni qətlə yetirildi və yaralandı. Fevralın 7-də qırğın yenidən başlandı 3 gün və gecə davam etməklə.

“Novoye obozrenie” qəzetinin müxbiri Orest Seomi Bakı hadisələrini belə təsvir edir: “Bakıda dəhşətli hadisələr baş verir. Vorontsov, Bazarn və Şamaxı küçələrində türklər amansızlıqla erməniləri öldürürdülər.... Qanım damarlarımda donur, haçan 3 saat ərzində gördüyümləri xatırlayıram. Bazarn küçəsində yüzlərlə türklər ermənilərin mağazalarını talan edirdilər. Vedinski küçəsində öldürülmüş erməni uşağın meyitini gördüm, Malakan parkında artıq üç gündür ki, bir öldürülmüş həkimin meyiti düşmüşdür, gimnazist Lebedev öldürülmüşdür. Fevralın 9-da səhər saat 11-də rus aktyor P.Morski ilə Vorontsov məktəbinə getdik, Babacanovun və Lazaryanın evlərinin yanğını yerinə. 17 dəyişilmiş, kömürləşmiş meyit vardı ki, onlardan 5-i uşaq idi. Vlasov çəkməçinin mağazası arxasından atəş səsləri eşitdik, yaxınlaşdıq, gördük ki, ermənilərin evinə zorla soxulmuş türklər onları necə əzəb verirdilər.”

Türklər varlı erməni taciri Balabek Lalayevin evinə hücum etdilər. Nəticədə 20 nəfər qurban oldu, o cümlədən Lalayevin qardaşı. Yəhudi həkim Urbanoviç Lalayevin evinin faciəli yıxılmasını görmüşdür. “...Türklər Lalayevin evi istiqamətində atəş açmağa başlamışdılar. Vilayət başçısı danlayırdı ki, Lalayev evindən günahsız türkləri atəş açırırdılar. Lalayev bütün bunları təkzib edir vilayət başçısına xahiş etməklə ki, o da öz evini axtarsın və görsün ki, silah yoxdur. Lakin türklər Lalayevin evini talan edirlər, onu küçəyə çıxır və arvadı ilə birlikdə güllələyirlər.”

Bakı qırğınlarını gizlətmək mümkün deyildi. Ermənilərə qarşı türklərin törətdiyi zorakılıqlar və amansız barbarlıqlar haqqında əcnəbilərdən başqa türklər özləri də söyləyirlər. 

“Bakinskiye izvestiya” qəzetində bir türk yazır: “Mənim yaşadığım məhəlləsində müsəlmanlar bütün gecə müharibəyə hazırlaşırdılar. Erkən atıcılıq başlandı ki, o da getdikcə şiddətlənirdi. .. Tüfəng səslərini eşidən kimi, evdən çıxdım və gördüm ki, Tserkovnaya küçəsində Babacanovun evini türklər mühasirəyə almışlar. Axşam saat 6-da ev odlarda idi. Aşağı mərtəbədən başqa hər şey yandı harada ki, böyük qutular vardı. Yazıq adamlar orada gizlənmişdilər. Azğınlaşmış kütlə 9 nəfəri tapdı və onları çıxarmaqla öldürdü. Eyni yerdə həmçinin 10 qadını tapdılar. 50 yaşlı bir  qadın öz oğlunu azad etmək xahiş edirdi. Tezliklə hamı da görür ki, yandırılan evin həyətindən palto ilə başını örtmüş bir insan çıxır. Ana öz oğlunu tanıyır, lakin təzə bir qurban tapmış və sevinmiş kütlə onu parça edir. Yanan tirlər yanında anası da düşür və özündən gedir. O da vəhşi kütlə önündə yandırılır.”

Bakı qırğınlarının qəlbtitrədən hadisələri haqqında həmçinin “Tifliski listok” qəzetinin müxbiri yazır: “Yox, yox, mən burada gördüyüm hadisələrin 1/10, 1/100-ni hətta söyləyə bilmirəm. Öz gözü ilə görmək lazımdır ki, orada baş vermiş qanlı dramasını təqdim edə biləsən. Ümumiyyətlə elə qənaət var ki, ermənilərin qırğınları təşkil olunmuşdu. Bütün türklər silahlanmışdı... Qanlı hadisələrin ilk günü xəstəxanaya 34 meyit aparılmışdı: hamı da erməni idi, yalnız bir gürcü vardı. Türklər arxadan güllələyirdilər.... Qırğınlar yerinə gedəndə, başım hərləndi, gözlərim qaranlıqlaşdı. Orada bir yazıq arıq qocanı gördüm ki, onun da üç güllə zərbəsindən başqa, başını da bədənindən ayırmışdılar...

Bakı mezarlığında meyit qalaqlarından birində bir hamilə qadın düşmüşdü. Barbarlar xəncərin bir neçə zərbəsi ilə bədbəxt qadının bətnini cırmaqla uşağı çıxmış və meyit üzərinə atmışdılar...”

Üç gün davam etmiş dəhşətli qantökməsi ərzində 205 (218) erməni qətlə yetirildi, 121 erməni də yaralandı.

Lalayev ailəsi son qurbanlardan biri idi. Fevralın 9-da qırğınlar üçün vilayət başçısı Nakaşidze tərəfindən müəyyən edilmiş müddət tamamlandı. Baş yepiskop Ananaia Şirvanatsi və başqa erməni təsrili xadimlər ilə baş vilayət başçısı ağ bayraq ilə şəhərdə dolandı sülhün təsdiqləməsi xəbərini verməklə. Qırğınlar dayandırıldı.

Fevralın 6-9-da baş vermiş ermənilərin qırğınları günlərində şəhərdə özbaşınalıq idi. Gələcəkdə qırğınların yenidən başlanması təhlükəsindən və təzə qurbanlardan çəkinmək üçün erməni gənclər 5-10 nəfərdən ibarət özünü müdafiə edən qruplar təşkil etdilər erməni məhəllələrini, küçələrini və evlərini müdafiə etmək üçün. İtalyan tarixçi və diplomat Luici Villari açıqlayır ki, bu ilk əvvəl türklərin böyük sayı ilə, eləcə də daha yaxşı silahlanmış olması ilə şərtləşmişdi. 

Fevral ayındakı qırğınlardan sonra Bakıda müvəqqəti sülh oldu. Bakının əhalisi təzə qırğınlar görməli idi. Şəhər şurasında idarə xidmətçilərinin döyməsi, silahlanmış qruplarla neft mədənlərində dolanması, mütəmadi olaraq keçirilən tətillər göstərirdilər ki, Bakıda ikinci qırğınlar yaxın idi. Avgustun axırında qırğınlar və qanlı toqquşmalar yenidən başlandı. Bir həftə ərzində neft quyularının hiss olunan hissəsi yox oldu. Qurbanların sayını yanğınlar səbəbiylə dəqiq demək mümkün deyil. Bu dəfə qurbanların sayı daha çox idi, 300-400 nəfər qətlə yetirilmişdi, 700 nəfər də yaralanmışdı.

Əvvəldən proqramlaşdırılmış qırğın qüsursuz törədilirdi. Türklər hətta erməniləri xilas etmək yaxud gizlətmək çalışanlara mərhəmət göstərmirdilər. Beləliklə, bir neçə ailə xilas etdiyi fransalı mühəndis Mişel Timoni avgust ayındakı qırğınlarda qurban olur. Türklər Mişeli yanan quyuya atırlar.

Qırğınlar nəticəsində minlərlə işçilər öz işlərindən məhrum oldular. Yanğınlar nəticəsində Xəzər, Qafqaz, Petrov, Balaxanyan və ermənilərə mənsub olan digər neft şirkətləri yandırıldı, eləcə də emalatxanalar və Bekendorf teatrı. Avgust ayındakı qırğınların zərəri 25 milyon rubliyə çatır, xüsusən erməni təşkilatlar zərər çəkdilər. Avgust hadisələrindən sonra oktyabrın 20-də yenidən başlanmış qırğınlar baş verdi.

Oktyabrın 21-də Nikolayev küçəsində Mirzabekyanın, Şagidanyanın, Buduğyanın evləri və bu küçədəki daha 13 ev yandırıldı. Adı çəkilən küçədə öldürülmüş ermənilər sırasında həmçinin Mesrop keşiş Xorxoruni idi. Oktyabrın 24-də qırıcılar erməni əlillər evinə zorla soxuldular və 6 qadını uşağı öldürdülər.

1905-ci il fevral ayındakı qırğınlardan böyük itkiləri olduğu Bakı erməniləri gələcək aylarda yenidən başlanmış hücumlar zamanı türk silahlanmış dəstələrinə təşkil olunmuş əks-zərbə verə bildilər və onlara böyük zərər verdilər.

Rus yazıçı, ictimai xadim Maksim Gorki Qafqazda baş vermiş hadisələrə geri dönməklə, “Rus çarı” pamfletində qeyd etmişdir: “Qafqazda ermənilər sadiq tatarlar əliylə qırıldılar. Lakin bu hadisəyə milli nifrət qiyməti verilmişdi və inanmaq lazım idi ki, belə də oldu və bu həqiqətdir. Lakin necə ola bilər ki, əsrlərlə birlikdə yaşamış ermənilər və türklər birdən düşmənlərə çevrilə bilər...”

1905-ci ildəki Bakı ermənilərinin qırğınları şəhərdə baş vermiş 3 antierməni qırğınlar sırasında birinci idi. 20-ci əsrin axırında baş vermiş təzə qırğınlar nəticəsində 200 min erməni qaçqınlar kimi şəhəri tərk etdi.