Հայերի ջարդերը 1905 թ.

1905 թվականի հունվարի 9-ին Պետերբուրգում տեղի ունեցած ժողովրդական հուզումներն իրենց արձագանքը գտան Ռուսաստանի մյուս խոշոր արդյունաբերական կենտրոններում: Այդ շարժումների ալիքը տարածվեց նաև Կովկասում, ներառյալ, Թիֆլիսը, Բաթումը և Բաքուն: Բաքվում սկսված բանվորական ցույցերն ու գործադուլներն ավարտվեցին մի շարք նավթահորերի հրկիզումներով: Այս իրադարձություններն ուղեկցվում էին ադրբեջանական թյուրքերի շրջանում (այսուհետ՝ թյուրքեր) հակահայ քարոզչությամբ: 

Շուտով թյուրքերի և ռուսների տների պատերին կավճով և ածուխով գրված նախազգուշական բառեր են հայտնվում՝ համապատասխանաբար «Յա Ալլահ» (Աստծու հետ) և «ուռուս»:

Բաքվի գլխավոր-նահանգապետ Միխայիլ Նակաշիձեն նույնպես գործուն դերակատարություն ունեցավ 1905 թվականի հայկական կոտորածների կազմակերպման գործում: Հայերին կոտորելու քարոզչությունը սկսեց տարածվել նաև մզկիթներում: Բաքվի կոտորածը նախաձեռնողների համար առիթի ստեղծումն ընդամենը ժամանակի խնդիր էր: 

1905 թվականի փետրվարի 6-ին՝ Պարապետում, հայկական եկեղեցու մոտ միջադեպ է տեղի ունենում. Բաբաև ազգանունով մի թյուրք ատրճանակի կրակոցով հայ զինվորի է վիրավորում: Հայերը Բաբաևին հանձնում են ոստիկանությանը և պահանջում խուզարկել նրան, սակայն վերջինս ընդդիմանում է և ատրճանակի կրակոցների ներքո իջնում ոստիկանական կառքից ու փախչում: Կրիվայա փողոցի  մոտ զայրացած ամբոխը հաշվեհարդար է տեսնում նրա հետ: Սայլի վրա դրված Բաբաևի դիակը հավատակիցները պտտեցնում են թյուրքական թաղերով` նպատակ հետապնդելով գրգռել թյուրք ազգաբնակչությանն ընդդեմ հայերի:

Այս առնչությամբ Թիֆլիսից Բաքու տեղափոխված ֆրանսուհի Ժոզեֆին Կուբլին վկայում է. «… Մեր տանտիրոջ որդին, որ մի երիտասարդ թյուրք էր, ատրճանակը ձեռքին մտավ սենյակ: Այն հարցին, թե ինչ է կատարվում՝ պատասխանեց, որ կոտորածների մեջ ո´չ իրենք են մեղավոր, ո´չ էլ հայերը: Իրենց հրամայել են կոտորել հայերին, և երեք օր պետք է կոտորեն»:

Կոտորածի ազդանշանին անմիջապես հետևեցին հայերի դաժան սպանությունները: Միայն այդ օրը վիրավորվեց և սպանվեց շուրջ 35 հայ: Փետրվարի 7-ին կոտորածը վերսկսվեց՝ շարունակվելով երեք օր ու գիշեր:

«Նովոյե օբոզրենիե» լրագրի թղթակից Օրեստ Սեոմին այսպես է նկարագրում Բաքվի դեպքերը. «… Զարհուրելի րոպեներ է անցկացնում Բաքվի ազգաբնակչությունը: Վորոնցովի, Բազարնի և Շամախու փողոցներում թյուրքերն անխնա կոտորում են հայերին… Սարսափը քարացնում է իմ մկանները, արյունս սառչում է երակներումս, երբ հիշում եմ այն ամենը, թե ինչ տեսա միայն երեք ժամում: Բազարնի փողոցում հարյուրավոր թյուրքեր կոտրում և կողոպտում էին հայերի խանութները… Վվեդինսկի փողոցում սպանված հայ երեխայի դիակ տեսա, Մալականի այգում արդեն երկրորդ օրն է ընկած է սպանված բժշկի դիակ, սպանված է գիմնազիստ Լեբեդևը: Փետրվարի 9 –ին, առավոտյան ժամը 11-ին ռուս դերասան Պ. Մորսկու հետ ուղևորվեցինք Վորոնցովյան փողոց, Բաբաջանովի և Լազարյանի տների հրդեհի վայրը: Մոտ 17 դիակ կար կուտակված` այլակերպված, ածխացած, որոնցից հինգը երեխայի էր… Վլասով կոշկակարի խանութի ետևից զենքի որոտներ լսեցինք, իսկ երբ մոտեցանք` տեսանք, թե ինչպես են հայի տուն ներխուժած թյուրքերը տանջում և մորթում բնակիչներին»: 

Թյուրքերը հարձակվեցին մեծահարուստ հայ առևտրական Բալաբեկ Լալաևի տան վրա: Արդյունքում զոհվեց 20 մարդ, այդ թվում՝ Լալաևի եղբայրը: Ազգությամբ հրեա բժիշկ Ուրբանովիչը Լալաևի տան ողբերգական անկման ականատեսն է. «… Թյուրքերը սկսել էին կրակել Լալաևի տան վրա: Նահանգապետը հանդիմանում էր, թե իբր Լալաևի տնից կրակում են անմեղ թյուրքերի վրա: Լալաևը վճռականապես հերքում է՝ խնդրելով նահանգապետին խուզարկել իր բնակարանն ու համոզվել, որ զենք չկա: Կատաղի խուժանը թալանում է Լալաևի տունը, դուրս բերում նրան փողոց և գնդակահարում կնոջ հետ միասին»:
 
Բաքվի կոտորածն անհնար էր քողարկել: Հայերի նկատմամբ թյուրքերի կատարած բռնությունների և անմարդկային բարբարոսությունների մասին վկայում են ոչ միայն օտարազգիները, այլև հենց իրենք՝ թյուրքերը:

«Բակինսկեյե իզվեստյա» լրագրում մի թյուրք ականատես գրում է. «… Այն քաղաքամասում, ուր ապրում եմ և ես, մահմեդականներն ամբողջ գիշեր պատրաստվում էին պատերազմի: Վաղ առավոտից սկսվեց հրաձգություն, որը գնալով սաստկանում էր… Երբ հրացանի ձայներ լսեցի` տանից դուրս վազեցի, տեսա, որ Ցերկովնայա փողոցում Բաբաջանովի տունը շրջապատված է թուրքերով… Ամբոխից մեկն առաջարկում է հրդեհել տունը: Երեկոյան ժամը 6-ին մոտ տունը կրակի մեջ էր: Ամեն ինչ այրվեց, բացի ներքնահարկից, ուր մեծ արկղեր կային: Դժբախտ մարդիկ թաքնված էին դրանց մեջ: Կատաղած ամբոխը գտավ ինը հոգու, որոնց դուրս բերեց և բոլորի աչքի առաջ կոտորեց: Ես չեմ կարող նկարագրել այն սարսափը, որ երևում էր զոհերի դեմքին: Նույն տեղում ամբոխը գտավ նաև տասը կանանց: 50 տարեկան մի կին աղաղակում էր ազատել իր որդուն, ով միակն էր, որ կենդանի էր մնացել այրված տնից: Շուտով ներկա գտնվողներն ականատես են լինում, թե ինչպես է այրվող տան բակից դուրս գալիս վերարկուի փեշերով գլուխը ծածկած մարդկային մի պատկեր: Մայրը ճանաչում է որդուն, սակայն մի նոր զոհ գտած և ուրախացած ամբոխը կտոր-կտոր է անում նրան: Ծխացող գերանների մոտ ընկնում է մայրը և ուշաթափվում: Նա նույնպես այրվում է վայրենի գազանացած ամբոխի առաջ»:

Բաքվի կոտորածի հոգեցնցումների մասին է «Տիֆլիսկիյ լիստոկ» լրագրի  թղթակցի հաղորդումը. «Ոչ, ոչ, ես չեմ կարող պատմել այնտեղ տեսածի տասներորդ, հարյուրերորդ մասն անգամ: Պետք է աչքով տեսնել, որ գոնե կարելի լինի աղոտ կերպով ներկայացնել այնտեղ պատահած արյունոտ դրաման: Ընդհանուր համոզմունք է տիրում, որ հայերի կոտորածը՝ այդ սարսափելի սպանդանոցը, կազմակերպված է: Բոլոր թյուրքերը զինված են… Արյունահեղ դեպքերի առաջին օրը հիվանդանոց են տարել 34 դիակ. բոլորը հայեր են, միայն մեկն է վրացի: Բոլորը խփված են թիկունքից: Թուրքերը ետևից էին գնդակահարում… Երբ գնացի կոտորածի տեղը, աչքերս մթնեցին, գլուխս պտտվեց, ուզում էի ուշաթափվել, բայց ինձ մի կերպ զսպեցի: Առաջին անգամ աչքիս ընկավ մի խեղճ, նիհար, փոքրիկ ծերունի, որին գնդակի երեք հարվածից բացի սրով կտրել և գլուխը զատել էին մարմնից:

Բաքվի գերեզմանատանը` դիակույտերից մեկի վրա, ընկած է մի հղի կին. Բարբարոսները դաշույնի մի քանի հարվածով պատռել էին թշվառ կնոջ արգանդը և երեխան դուրս հանելով գցել դիակի վրա»:

Երեք օր տևած դաժան արյունահեղության ընթացքում սպանվեց 205 (218), վիրավորվեց 121 հայ: 

Լալաևի ընտանիքը վերջին զոհերից մեկն էր: Փետրվարի 9-ին լրացավ կոտորածների համար  նահանգապետ Նակաշիձեի կողմից սահմանված ժամկետը: Եպիսկոպոս Անանիա Շիրվանացու և հայ այլ ազդեցիկ գործիչների հետ գլխավոր-նահանգապետը սպիտակ դրոշով շրջեց քաղաքում՝ ազդարարելով խաղաղության հաստատումը: Կոտորածներն անմիջապես դադարեցին:

Փետրվարի 6-9-ը տեղի ունեցած հայերի կոտորածի օրերին քաղաքում կամայականություն էր տիրում, հետևաբար, հայերը չունեին անձի և գույքի ապահովություն: Հետագայում կոտորածների վերսկսման վտանգից և նորանոր զոհերից խուսափելու համար հայ երիտասարդները հինգից տաս հոգուց բաղկացած ինքնապաշտպանական խմբեր կազմեցին հայկական թաղամասերը, փողոցներն ու տները պաշտպանելու համար: Իտալացի պատմաբան և դիվանագետ Լուիջի Վիլլարին բացատրում է, որ դա պայմանավորված էր նախ թյուրքերի մեծաքանակությամբ և ավելի լավ զինված լինելու հանգամանքով: 

Փետրվարյան կոտորածից հետո Բաքվում ժամանակավոր խաղաղություն տիրեց: Բաքվի ազգաբնակչությունը նոր կոտորածի պետք է ենթարկվեր: Քաղաքային խորհրդում վարչության ծառայողներին ծեծելը, զինված խմբերով նավթահանքերում շրջագայելը, մահվան սպառնալիքներն ու  կանոնավոր դարձած գործադուլները ազդարարում էին Բաքվի երկրորդ կոտորածի մոտալուտ լինելը: Օգոստոսի վերջերին կոտորածներն ու արյունալի բախումները վերսկսվեցին: Մեկ շաբաթվա ընթացքում ոչնչացվեց նավթահորերի զգալի մասը: Զոհերի թվի ճշգրիտ ներկայացման անհնարինությունը պայմանավորված էր հրդեհներով: Այս անգամ զոհերի թիվն ավելի շատ էր. սպանվել էր 300-400 և վիրավորվել 700 մարդ:

Նախապես ծրագրած կոտորածը կատարվում էր անշեղորեն: Թյուրքերը չէին խնայում նույնիսկ նրանց, ովքեր  փորձ էին կատարում թաքցնել  և փրկել հայերին: Այսպես, մի քանի հայ ընտանիք փրկած ֆրանսիացի ինժեներ Միշել Տիմոնին զոհ է դառնում օգոստոսյան կոտորածին. թյուրքերը Միշելին նետում են վառվող  հորատման փոսի մեջ:

Ջարդերի արդյունքում հազարավոր բանվորներ զրկվեցին աշխատանքից և ապրուստից: Հրդեհների հետևանքով այրվեցին Կասպիական, Կովկասյան, Պետրով, Բալախանյան և հայերին պատկանող նավթային մյուս ընկերությունները, պահեստանոցներ, Բեկենդորֆի թատրոնը: Օգոստոսյան կոտորածի վնասը հասնում էր մոտ 25 միլիոն ռուբլու. տուժեցին հատկապես  հայկական կազմակերպությունները, քանի որ հրդեհն ուղղված էր հենց հայերի դեմ: Օգոստոսյան իրադարձություններին հաջորդեց հոկտեմբերի 20-ին  վերսկսված կոտորածը: 

Հոկտեմբերի 21-ին Նիկոլաևյան փողոցում հրդեհվեցին Միրզաբեկյանի, Շագիդանյանի, Բուդուղյանի տներն ու այդ փողոցի վրա գտնվող ևս 13 տուն: Վերոհիշյալ փողոցում սպանված հայերի թվում էր Մեսրոպ քահանա Խոռխոռունին: Հոկտեմբերի 24-ին ջարդարարները ներխուժեցին հայկական անկելանոց ու սպանեցին 6 կնոջ և երեխաների: 

1905 թվականի փետրվարյան կոտորածներից անակնկալի եկած և մեծ կորուստներ տված Բաքվի հայերը հաջորդ ամիսներին վերսկսված հարձակումների ժամանակ կարողացան կազմակերպված հակահարված տալ թյուրքական հրոսակախմբերին և զգալի կորուստներ պատճառել նրանց:

Ռուս գրող, հասարակական գործիչ Մաքսիմ Գորկին, անդրադառնալով Կովկասում տեղի ունեցած իրադարձություններին, Ռուսական ցար» պամֆլետում նշել է. «Կովկասում հայերը թուրք հավատարիմ հպատակ թաթարների ձեռքով ջարդվեցին: Սակայն այդ իրադարձությանը տրվել է ազգային ատելության տեսք և պետք էր հավատալ, որ այդ այդպես է, և դա է ճշմարտությունը: Բայց ինչպես կարող էր պատահել, որ հայերն ու թաթարները, որոնք դարերով ապրել են միասին, հանկարծ անհաշտ թշնամիներ դառնային…»:

1905 թվականի Բաքվի հայերի կոտորածներն առաջինն էին քաղաքում տեղի ունեցած երեք հակահայկական կոտորածների շարքում: 20-րդ դարավերջին տեղի ունեցած նոր կոտորածների արդյունքում քաղաքը լքեց շուրջ 200.000 հայ՝ դառնալով փախստական: