Հայերի ջարդերը 1918 թ.

Հայ ժողովրդի դեմ Թուրքիայի ծրագրած և իրականացրած ցեղասպանությունն Արևմտյան Հայաստանում իր շարունակությունն ունեցավ Արևելյան Հայաստանում և Անդրկովկասի հայաբնակ այլ վայրերում: Թուրքական արշավանքն Անդրկովկաս մի քանի նպատակ էր հետապնդում՝ գերմանացիների հետ տիրանալ Բաքվի նավթին, դուրս մղել Ռուսաստանին Կովկասից, միանալ Անդրկովկասի, Հյուսիսային Կովկասի մահմեդականներին, ուղի բացել դեպի Թուրանական աշխարհ և ոչնչացնել ծրագրի իրականացման խոչընդոտ հայ տարրը: 

Այդ նույն ժամանակ Բաքվում կար երեք իրական ուժ.  բոլշևիկների գլխավորած Բաքվի կոմունան, Հայոց ազգային խորհուրդը, որն առաջնորդում էր հայ ազգաբնակչության ճնշող մեծամասնությանը և  Մուսուլմանական ազգային խորհուրդը: Մահմեդականների շրջանում տիրապետող դիրքեր ունեին "Մուսավաթ" կուսակցությունը և Վայրի դիվիզիան: Հայոց ազգային խորհուրդը մի քանի անգամ դիմեց Մուսուլմանական ազգային խորհրդին` հորդորելով բացել ճանապարհը ռազմաճակատից վերադարձող հայ զինվորների տունդարձն ապահովելու համար, սակայն ապարդյուն: 

1918 թվականի մարտի սկզբին Լենքորանում քաղաք Ադրբեջանի հարավային հատվածում) ինքնասպան եղավ Վայրի դիվիզիայի սպա և մեծահարուստ Թաղիևի որդի Հաջի Զեյնալ–Աբդին:

Այդ զորամիավորման 43-48 հոգանոց զինված պահակախումբը նավով դին տեղափոխեց Բաքու: Նավի վրա պահակախումբը գնդակահարեց մի քանի բոլշևիկ զինվորների: Երբ Վայրի դիվիզիայի ջոկատը դին հանձնեց Թաղիևին և բարձրացավ նավ` հետ վերադառնալու համար, խորհրդային իշխանությունը զինաթափեց նրանց: Սա վրդովեցրեց քաղաքի մուսուլմանական բնակչությանը, իսկ "Մուսավաթը" հայտարարեց, որ խլված զենքը չվերադարձնելու դեպքում ոտքի կհանի հավատակիցներին: Կոմունայի և "Մուսավաթի" միջև սկսվեցին բանակցություններ: Բաքվի երրորդ ուժը` Հայոց ազգային խորհուրդը, փորձեց կողմերին հաշտեցնել: Բոլշևիկյան իշխանության և "Մուսավաթի" միջև բանակցությունների վերջնաժամկետ էր նշանակված մարտի 17-ի երեկոյան ժամը 6-ը: Սակայն չսպասելով այդ ժամկետի ավարտին, ժամը  5-ին քաղաքի մահմեդական բնակչությունը նախահարձակ եղավ: Սկսվեցին ռազմական գործողություններ սկսեցին:  Զինված ընդհարումը տևեց երկու օր ու գիշեր և ավարտվեց "Մուսավաթի" պարտությամբ, որի պարագլուխների մեծ մասը փախավ Ելիզավետապոլ, իսկ ոմանք էլ թաքնվեցին քաղաքամերձ մահմեդական գյուղերում: Այդ նույն ընթացքում Հայոց ազգային խորհուրդը բոլշևիկներից թաքցրեց և ապաստան տվեց բազմահազար մահմեդականների: Այս փաստի մասին է վկայում Թիֆլիսի "Զնամյա տրուդա" թերթի 1918 թվականի մարտի 29-ի համարում զետեղված  Զ. Թաղիևի հայտարարությունը, որում ասվում է. "Բաքվում հանդարտություն է տիրում: Երկրամասի բարգավաճման շահերից ելնելով ես անձամբ պարտքս եմ համարում ի լուր ամենքի հայտարարել, որ Բաքվի իրադարձությունները հայ-թաթարական բախումների բնույթ չեն կրել: Կռիվների ամբողջ ընթացքում թաթարները վնաս չեն տվել թաթարական թաղամասերում բնակվող հայերին: Իսկ հայկական հատվածը փրկեց ավեի քան 14 000 մուսուլմանների ... ": 

1918 թվականի ապրիլի 9 –ին ստեղծվեց Անդրկովկասի Ժողովրդական Դաշնային Հանրապետությունը (Անդրֆեդերացիա), սակայն այն երկար չգոյատևեց: Մի կողմից Թուրքիայի ակնհայտ սպառնալիքը, մյուս կողմից Անդրկովկասի հանրապետության մուսուլման ազգաբնակչության թուրքամետ դիրքորոշումը քայքայեցին նորանկախ հանրապետության հիմքերը. մայիսի 26-ին ազդարարվեց Անդրկովկասի տրոհումը: Մայիսի 27-ին հռչակվեց Ադրբեջանի Հանրապետության ստեղծումը: Թուրքական դիվիզիաները համալրում ստանալով՝ ռազմարշավ  սկսեցին Բաքվին տիրելու համար:

Հուլիսի 31-ին "Կովկասի մուսուլմանական բանակը" Նուրի փաշայի գլխավորությամբ (վերջինս Արևմտյան Հայաստանում հայերի  ցեղասպանությունը կազմակերպած ռազմական նախարար Էնվեր փաշայի զարմիկն էր) անցավ լայնածավալ հարձակման: 

Երկու ամիս տևած պաշտպանությունից հետո թուրք-ադրբեջանական զորքերը 1918թ. սեպտեմբերի 15-ին առավոտյան մտան Բաքու: Երեք օր ու գիշեր քաղաքը մատնվեց զավթիչների վայրագություններին ու բարբարոսական կրքերին: Այն որակվեց իբրև Բաքվի Մեծ Սարսափներ: Քաղաքում մնացած ողջ հայ բնակչությունը հրի ու սրի մատնվեց, ունեցվածքը՝ ավերի ու թալանի: 

Բաքվի հայերի դեմ իրականացված 1918 թվականի կոտորածների արհավիրքներն արձանագրվել են օտարերկրյա դիվանագետների, զինվորականների, լրագրողների, այնպես էլ վերապրողների կողմից: 

1918 թվականի Բաքվի ողբերգության ուսումնասիրման համար բացառիկ աղբյուր է Բախշի Իշխանյանի "Բաքվի Մեծ Սարսափները" գիրքը, որում ականատես –մտավորականը հանգամանորեն ներկայացնում է փաստագրական, վիճակագրական տվյալներ: 

"…Երեք օր շարունակ ու անդադար տաճիկ ասկյարները, տեղական մուսուլման հազարավոր բանդաները և շրջակայքից թափված գյուղացիները կողոպտում, հափշտակում ու տանում էին այն բոլորը, ինչ ցանկանում էին և ինչ կարող էին տանել հայերի տներից, խանութներից, գրասենյակներից, հաստատություններից և եկեղեցիներից…

Ազգությամբ հրեա գրող, հրապարակախոս Սերգեյ Ռաֆալովիչը, ով ականատեսն է եղել Բաքվի սարսափների, նկարագրելով 1918  թվականի սեպտեմբերյան կոտորածները իր "Ճշմարտություն Բաքվի իրադարձությունների մասին" հոդվածում գրում է. "Օրեր շարունակ մեծ սայլերով ու բեռնատարներով քաղաքից դուրս էին բերվում դիակները: Ջարդից դեռևս ութ օր անց քաղաքի կենտրոնական և կայարանամերձ մասերում, ուր անձամբ եղել եմ փողոցներում ու տներում, տիրում էր դիակների անտանելի հոտ: Հիմնահատակ ավերված բնակարաններում ես տեսել եմ բռնաբարված ու սպանված կանանց, ծծկեր երեխաների արնաշաղախ դիակներ":

Բաքվի հայերի ոչնչացման և տիրող քաղաքական իրավիճակի մասին Օսմանյան Կայսրության գլխավոր շտաբի մայոր Մայռը Կովկասում Գերմանական Կայսերական պատվիրակության ղեկավար գեներալ ֆոն Կրեսին 1918 թ. սեպտեմբերի 20-ին Թիֆլիսից հղած ուղերձում ներկայացնում է հետևյալը. "… Բազմաթիվ հայեր, այդ թվում նաև կանայք ու երեխաներ, գերազանցապես զինվորական ծառայության համար պիտանի գերիներ, ոչնչացվել են: Մի քանի հազարի մասին առայժմ չկան ճշգրիտ տվյալներ: Արժանահավատ տեղացիները պնդում են, որ նրանց թիվը շատ ավելի մեծ է, քան մարտին սպանված հայերինը: Գերմանացիները, որոնց կարելի է հավատալ, իրարից անկախ նշում էին 10 000 թիվը… Սպանել են նաև երկու գերմանացի նորաբնակների (սրանք կայսրության հպատակներ չէին) և մի քանի գերմանացի նորաբնակների կանանց (կայսրության հպատակներ չէին) բռնաբարել: Նույնպիսի բռնություններ են տեղի ունեցել ավստրիացիների (միապետության հպատակներ) և ռուսների նկատմամբ... ":

Թուրք հեղինակ Էսսադ Բեյն իր "Արյուն և նավթ" գրքում գրում է. "Հաջորդող երեք օրերի ականատեսները զեկուցում են, որ պատմության տարեգրությունը հազիվ թե կարող է ցույց տալ  այսպիսի մեկ ուրիշ կոտորած: Բոլոր հայկական տները աստիճանաբար գրոհի էին ենթարկվում, իսկ բնակիչները՝ մորթվում: Միայն այն հայերն էին կարողանում փրկվել, որոնց թաքցնում էին իրենց ընկերները մահմեդականների մեջ: Մահմեդականների միակ դժվարությունը զանազանելն էր հայերին մյուսներից՝ հատկապես հրեաներից, որոնց արտաքին տեսքը, նշանակալիորեն, նման էր հայերին: Շատ հայեր փորձում էին ներկայանալ որպես հրեաներ, և շատ հրեաների սպառնում էին հայերի փոխարեն: Բարեբախտաբար, հեռատես կառավարությունը հրահանգել էր, որ յուրաքանչյուր ոք, ում ահաբեկել էին և ով ձևացել էր հրեա, պետք է անմիջապես զննվեր՝ հաստատելու իր հրեա լինելու փաստը: Երեք օրվա ընթացքում սխալմամբ սպանվել էր միայն մեկ հրեա որպես հայ: Շատ ավելի դժվար էր հրեա աղջիկների համար, ովքեր իրենց մոտ չունեին որևէ ապացույց իրենց հրեա լինելու փաստի վերաբերյալ և կառավարությունը խստագույնս արգելել էր հրեա աղջիկներին անարգանքի ենթարկել: Շփոթությունը կանխելու համար մի քանի հրեա զինվորներ, ովքեր թուրքական բանակում էին, գործում էին որպես փորձագետ այս երեք օրվա ընթացքում և հեշտությամբ կարողանում էին փրկել իրենց համաերկրացի կանանց":

Էսսադ Բեյն իր հուշերում նկարագրում է այն դաժանությունը, անօրեն տանջանքները, որոնց ենթարկվում էին հայերը. "… Կրկին արյուն թափվեց նավթային քաղաքի փողոցներում: Անգութորեն սպանվում էին տղամարդիկ և կանայք: "Հաղթողները" բացում  էին իրենց զոհերի մարմինները, ճզմում էին նրանց գանգերը, պառկում էին դիակների վրա, աղաղակում էին իրենց հաղթանակի զառանցանքը, բառացիորեն լողում արյան մեջ: Նրանք պատառոտում էին նրանց մարմինները՝ կտոր-կտոր անում դրանք, կրծում կոկորդները և խմում նրանց արյունը: Մի քանի հարյուր հայեր անմիջապես չսպանվեցին, այլ տեղափոխվեցին քաղաքի մեծ հրապարակ, որոնց հսկում էին զինվորները: Ցանկացած մահմեդական՝ երեխա, կին, ծերունի կարող էր գալ և սպանել նրանց: Զոհերը կանգնած էին շղթայակապ և հանձնվում էին համաձայն վրիժառուի պահանջի: Որպես վրեժի ապացույց ոմանք թաթախում էին շորերը թշնամու արյան մեջ՝ տանը ցույց տալու համար: Երկրորդ օրվա վերջում փաշան իր սպաներին նույնպես թույլտվություն շնորհեց թալանի մեջ մասնակցելու: Յուրաքանչյուր ոք իր պարտքն էր համարում փողոցներում սպանություններ կատարել: Անգամ հայերի մարմնի կտորները դարձան այդ երեք օրերի խորհրդանիշը":

Ջ. Կայալոֆֆն  իր "Բաքվի անկումը" գրքում նույնպես անդրադառնում է հայերի երեքօրյա տառապանքներին. զանազան վկայություններ, անտիպ փաստաթղթեր, որոնք հիմք են հանդիսացել գրքի ստեղծման համար, արժեքավոր նյութ են հանդիսանում Բաքվի 1918 թվականի հայերի կոտորածի մանրամասնությունների մասին տեղեկանալու համար: Շատ կարևոր է հատկապես Ք.Մ. Էվանգուլովի զեկույցն ուղղված գեներալ Ի. Բագրատունուն. "Թալանը, սպանությունները, բռնաբարությունները հասել էին իրենց գագաթնակետին: Ամբողջ քաղաքում  հայ բնակչության կոտորածը և ողջ ոչ մահմեդական բնակչության թալանը շարունակվում էր: Նրանք կոտրում էին դռներն ու պատուհանները, ներխուժում բնակարանները, դուրս հանում տղամարդկանց, կանանց և երեխաներին, սպանում նրանց փողոցում: Բոլոր տներից լսվում էին հարձակման ենթարկված մարդկանց անմարդկային ճիչերը: Թաթարների և ասկյարների բարբարոս ամբոխը  վայրենի գոռգոռոցներով դուրս էր վազում փողոց՝ նոր զոհեր փնտրելու համար: "Բարդուղիմեոսյան գիշերվա" սարսափները ոչինչ էին համեմատած Բաքվի սեպտեմբերի 15-ի և 16-ի սպանությունների հետ: Որոշ վայրերում  մեռած մարմինների սարեր էին գոյացել և շատերն ունեին կրակոցների ահավոր վերքեր: Ամենասարսափելի պատկերը Սուրուխանսկոյ փողոցի գանձատան մուտքի մոտ էր (Treasury Lane): Ամբողջ փողոցը ծածկված էր ինը-տաս տարեկանից ոչ բարձր երեխաների մեռած մարմիններով: Շուրջ 80 մարմին  թրերից և սվիններից առաջացած վերքեր ունեին, և շատերի կոկորդները կտրված էին. ակնհայտ էր, որ թշվառները մորթվել էին գառների պես: Տելեֆոննայա փողոցից մենք  լսում էինք երեխաների ու կանանց գոռում-գոչյուններ և կրակոցներ: Շտապելով փրկելու նրանց՝ ես ստիպված էի մեքենան վարել մահացած երեխաների մարմինների վրայով: Փշրվող ոսկորների և պատառոտվող մարմինների տարօրինակ ձայնը, անիվները, որոնք կրում էին մահացած մարմինների ներքին օրգաններ, անտանելի էին: … Թուրք գնդապետն ու զինվորը փակեցին իրենց աչքերը ձեռքերով, կախեցին գլուխները: Նրանք վախենում էին նայել սարսափելի մորթոտմանը: Տեսարանից կիսախելագար վարորդն ուզում էր փախչել փողոցից և անմիջապես հանդիպում մեկ ուրիշ արյունոտ տեսարանի... ":